Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesinin Hukuki Niteliği ve Tanımı
Yargıtay, ölünceye kadar bakma sözleşmesini “bakım borçlusunun bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısının da bir malvarlığını veya bazı malvarlığı değerlerini ona devretme borcunu üstlendiği sözleşmedir” şeklinde tanımlamaktadır (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi-2021/7993-2023/1113-27.02.2023). Bu sözleşme, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu uyarınca taraflarına karşılıklı hak ve borçlar yükleyen bir yapıya sahip olup, doktrin ve uygulamada “ivazlı sözleşme türlerindendir.” (Hukuk Genel Kurulu-2021/1-2023/168-08.03.2023). Sözleşmenin geçerliliği için bakım alacaklısının mutlaka özel bir bakım ihtiyacı içinde olması şart koşulmamakla birlikte, “taraflarına karşılıklı hak ve borçlar yükleyen bir akittir” (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi-2022/648-2022/4362-01.06.2022).
Muris Muvazaası ve İptal Koşulları
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi kaynaklı tapu iptali davalarında temel uyuşmazlık, işlemin gerçek bir bakım amacı mı taşıdığı yoksa mirasçılardan mal kaçırma amacı mı güttüğüdür. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi-2022/676-2022/3256-19.04.2022 sayılı kararında “muris muvazaası” olgusunu; mirasbırakanın gerçekte bağışlamak istediği taşınmazı, mirasçılarını miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla “tapuda yaptığı resmi sözleşmede iradesini satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi doğrultusunda açıklamak suretiyle” devretmesi olarak tanımlamıştır.
Muvazaa iddiasının değerlendirilmesinde şu kriterler esas alınmaktadır:
Gerçek İrade: “Şayet bakım alacaklısının temliki işlemde bakıp gözetilme koşulunu değil de, bir başka amacı gerçekleştirme iradesini taşıdığı belirlenirse (örneğin mirasçılarından mal kaçırma düşüncesinde ise), bu takdirde akdin ivazlı (bedel karşılığı) olduğundan söz edilemez; akitte bağış amacının üstün tutulduğu sonucuna varılır.” (Hukuk Genel Kurulu-2021/1-2023/168-08.03.2023).
Makul Oran: “Bakım alacaklısı ile bakım borçlusunun karşılıklı edimleri makul oranlardadır” tespiti yapıldığında muvazaa iddiası reddedilmektedir (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi-2021/7993-2023/1113-27.02.2023).
Mamelek Oranı: Murisin tüm malvarlığı içinde devredilen kısmın büyüklüğü önemlidir. “murisin ölünceye kadar bakma akdini daha az miktarda taşınmaz devrederek sağlama imkanı varken, mamelekinin tamamını temlik ederek makul karşılanabilecek sınırı aştığı” durumlarda muvazaanın varlığı kabul edilebilmektedir (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi-2025/1225-2026/932-11.02.2026).
Yargılamada Esas Alınan Değerlendirme Kriterleri
| Murisin Durumu | “sözleşme tarihinde murisin yaşı, fiziki ve genel sağlık durumu, aile koşulları ve ilişkileri” (HGK-2023/44-2023/1210) |
| Edim Dengesi | “temlik edilen malın, tüm mamelekine oranı, bunun makul karşılanabilecek bir sınırda kalıp kalmadığı” (HGK-2021/1-2023/168) |
| İspat Yükü | “Bu tür davalarda ispat yükü ise muvazaanın varlığını iddia eden tarafa aittir” (HGK-2023/44-2023/1210) |
| Bakım İfası | “davalının bakım borcunu yerine getirdiği, temlikin muvazaalı olmadığı gözetilerek tapu iptal ve tescil isteğinin reddine karar verilmiş olmasında bir isabetsizlik bulunmamaktadır” (Yargıtay 1. HD-2014/3695-2015/2708) |
Tenkis Talepleri ve Hak Düşürücü Süreler
Ölünceye kadar bakma sözleşmeleri kural olarak sağlararası ivazlı işlemlerden sayıldığı için tenkis hükümlerine tabi değildir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi-2024/213-2025/608-13.02.2025 sayılı kararında “ölünceye kadar bakma sözleşmesi sağlararası ivazlı akitlerden olduğundan tenkise tabi olmadığı” açıkça belirtilmiştir. Ancak işlemin saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacıyla yapıldığı kanıtlanırsa tenkis gündeme gelebilir. Tenkis davası açma hakkı, “TMK’nın 571 nci maddesine göre, tenkis davası açma hakkının, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren başlayarak bir yıl ve her halde vasiyetnamenin açılma tarihinden, diğer tasarruflarda ise mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşeceği” kuralına tabidir (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi-2023/4069-2024/4312-10.06.2024).
Bakım Borcunun İfa Edilmemesi ve Fesih Hakkı
Bakım borcunun yerine getirilmediği iddiaları bakımından yargı, bu hakkın şahsi niteliğine vurgu yapmaktadır. “bakım borcunun yerine getirilmediği iddiasıyla sözleşmenin feshini isteme hakkının bakım alacaklısının sağlığında kullanılması gereken bir hak olduğu, bakım alacaklısı mirasçılarının, bakım borçlusunun edimini yerine getirmediği savunmasının bu davada dinlenemeyeceği” kabul edilmektedir (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi-2025/321-2025/740-13.02.2025). Eğer muris sağlığında “davalının bakım görevini yerine getirmediği iddiasında da bulunmadığı, sözleşmeden dönme iradesini göstermediği” tespit edilirse, mirasçıların bu yöndeki iddiaları zayıflamaktadır (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi-2023/6340-2024/6927-18.12.2024).
Usule İlişkin Uygulamada Sık Görülen Tespitler
Muvazaa iddiasına dayalı davalarda, sözleşmenin iptaline karar verilmesi durumunda tapu sicilinin düzeltilmesi usulü önem arz eder. Taşınmazın zaten mirasbırakan adına kayıtlı olduğu durumlarda, “ölünceye kadar bakma sözleşmesinin iptaline karar verilmekle yetinilmesi gerekirken, ayrıca çekişme konusu payların mirasbırakan üzerinde bırakılmasına ya da mirasçıları adına miras payları oranında tesciline şeklinde hüküm kurulması doğru değildir” (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi-2020/3639-2021/856-17.02.2021). Ayrıca, kadastro mahkemelerine aktarılan davalarda da muvazaa iddialarının incelenmesi zorunludur; bu iddiaların yenilik doğurucu hak niteliğinde olduğu gerekçesiyle incelenmemesi hukuka aykırıdır (Yargıtay 20. Hukuk Dairesi-2019/2395-2019/6298-05.11.2019).
Doktrindeki Ana Yaklaşımlar ve İspat Kriterleri
Literatürde, bir ölünceye kadar bakma sözleşmesinin muvazaalı olup olmadığının tespitinde Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarıyla da desteklenen şu kriterlerin kümülatif olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır:
Murisin Yaşı ve Sağlık Durumu: Sözleşme tarihinde murisin yaşı ve genel sağlık durumu, bakım ihtiyacının gerçekliğini belirlemede kritiktir. Ancak doktrinde (Arslantürk, İlaldı), murisin akit tarihinde mutlaka “özel bir bakıma muhtaç” olmasının şart olmadığı, geleceğe yönelik kaygıların da bu sözleşmeyi yapmaya yeterli bir saik olduğu savunulmaktadır.
Aile Koşulları ve İlişkiler: Murisin diğer mirasçılarla olan husumeti veya bakım borçlusu ile olan yakınlığı (örneğin sadece bir çocuğuyla yaşaması), iradenin yönünü tayin eder.
Mamelek Oranı: Temlik edilen taşınmazın, murisin tüm malvarlığına oranı büyük önem taşır. Eğer muris, elindeki tek ve en değerli taşınmazı devretmiş ve geriye mirasçılarına hiçbir şey bırakmamışsa, bu durum mal kaçırma amacına karine teşkil edebilir.
Makul Sınır: Yapılan devrin, bakım borcunun kapsamı ve murisin yaşam standardı ile “makul” bir denge içinde olup olmadığı incelenir.
Yaklaşımlar Arasındaki Ayrışmalar ve Çatışmalar
Özel Bakım İhtiyacı Tartışması: Bazı yargı kararlarında, murisin çocukları gibi zaten bakım yükümlülüğü altında olan kişilere yaptığı devirlerde “olağanüstü bir bakım ihtiyacı” aranmaktadır. Ancak Akyüz (2022), bu yaklaşımı eleştirerek, bakım alacaklısının geleceğe dair kaygılarının sözleşme için yeterli olduğunu ve evlatların bakım borcunun ahlaki/kanuni sınırları aşan kısımlarının ivaz teşkil edebileceğini belirtmektedir.
Eşler Arasındaki Temlikler: Aydın (2022), eşler arasındaki ölünceye kadar bakma sözleşmelerinde “özel bakım” unsurunun daha sıkı aranması gerektiğini, ancak resmi nikahı olmayan (fiili birliktelik) kişilerde miras hakkı bulunmadığı için ivazlılık motivasyonunun daha makul karşılanabileceğini savunmaktadır.
Şekle Aykırılık ve Hakkın Kötüye Kullanılması: Bayram (2025), gizli işlemin (bağış) şekle aykırılık nedeniyle geçersiz sayılmasının her zaman adil olmadığını, eğer bu geçersizlik iddiası dürüstlük kuralına (TMK m.2) aykırı ise gizli işlemin ayakta tutulabileceğini ileri sürerek klasik muvazaa teorisinden ayrışan bir görüş sunmaktadır.
Usul ve Avukatın Dava Stratejisine Etkileri
Dava Türü ve Terditli Talep: Mirasçılar, muvazaa nedeniyle tapu iptali ve tescil davası açabilecekleri gibi, bu taleplerinin reddedilme ihtimaline binaen “terditli” olarak tenkis davası da açabilirler (Özer, 2022).
İspat Yükü: Muvazaa iddiasında bulunan davacı mirasçı, murisin mal kaçırma amacını her türlü delille (tanık, aile içi yazışmalar, ekonomik durum araştırması) ispatlayabilir. Bakım borçlusu ise bakım edimini fiilen yerine getirdiğini (hastane kayıtları, faturalar, komşu tanıklıkları) kanıtlayarak sözleşmeyi savunmalıdır.
Vesayet Altındaki Kişiler: Güncel mevzuat değişikliği (7589 sayılı Kanun ile değişik TMK m.440 ve m.444) uyarınca, eğer vesayet altındaki bir kişinin taşınmazı bu kapsamda bir işleme konu edilecekse, satışın UYAP entegre elektronik satış portalında yapılması kuralı getirilmiştir. Bu durum, vesayet makamının denetimindeki taşınmaz devirlerinde muvazaa riskini azaltan usuli bir güvencedir.
Maddi Hukuk Sonuçları ve Uygulamada Sık Görülen Risk Alanları
Geçersizlik: Muvazaa saptandığında, görünürdeki ölünceye kadar bakma sözleşmesi “irade ile beyan arasındaki uyumsuzluk” nedeniyle; gizli bağış ise “resmi şekil şartına (TMK m.706) uyulmaması” nedeniyle kesin hükümsüzdür.
İvazın İadesi: Eğer sözleşme iptal edilirse, bakım borçlusunun o güne kadar yaptığı masrafların ve sunduğu bakım hizmetinin ekonomik değerinin sebepsiz zenginleşme hükümleri uyarınca iadesini talep edip edemeyeceği tartışmalıdır. Genel görüş, muvazaalı işlemde tarafın “kötü niyetli” olduğu varsayımıyla bu iadenin sınırlı olacağı yönündedir.
Faiz ve Tazminat: 7589 sayılı Kanun ile TBK m.55’e eklenen fıkra uyarınca, bedensel zararlar veya destekten yoksun kalma tazminatlarında faiz başlangıç tarihleri netleştirilmiş olsa da, tapu iptali davalarında taşınmazın rayiç bedeli ve ecrimisil talepleri yönünden dava tarihindeki değerler esas alınmaya devam etmektedir.
Somut Olaya Uygulanabilecek En Önemli Çıkarımlar
Eğer muris, tüm malvarlığını tek bir mirasçıya ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle devretmişse ve devir tarihinde sağlık durumu yerindeyse, bu durum “muris muvazaası” lehine güçlü bir karinedir.
Bakım borçlusunun, murisin ölümünden sonra değil, sağlığında da bakım edimini ifa ettiğini belgelemesi (örneğin murisin tedavi giderlerini karşılaması, onunla aynı evde ikamet etmesi) davanın reddi için en güçlü savunmadır.
Sözleşmenin “miras hukuku nitelikli” (ölüme bağlı tasarruf şeklinde) yapılması durumunda, muris muvazaası kurallarının uygulanmayacağı, ancak saklı pay ihlali varsa tenkis davasının gündeme geleceği unutulmamalıdır (Kılıç, 2026).
Açık Sorular ve Sık Görülen Belirsizlikler
Karma Bağış Sınırı: Taşınmazın değeri ile bakım edimi arasında fahiş bir fark olması durumunda, işlemin “karma bağış” olarak nitelendirilip nitelendirilmeyeceği ve bu durumda muvazaa hükümlerinin mi yoksa tenkis hükümlerinin mi uygulanacağı hususu somut olayın özelliklerine göre değişkenlik göstermektedir.
Bakım Borcunun İfası: Bakım borcunun hiç ifa edilmemesi, sözleşmeyi kendiliğinden muvazaalı yapmaz; bu durum sözleşmeye aykırılık nedeniyle “fesih” sebebidir. Ancak ifa etmeme niyetinin sözleşme anında mevcut olduğu kanıtlanırsa muvazaadan söz edilebilir.
Sonuç olarak; ölünceye kadar bakma sözleşmesi, muris muvazaası davalarında en sık kullanılan “perdeleme” yöntemlerinden biridir. Mahkemeler, sadece sözleşmenin ismine değil, tarafların ekonomik durumlarına, murisin devirdeki makul sebebine ve bakımın fiilen gerçekleşip gerçekleşmediğine bakmaktadır. Uygulamada, davanın terditli (iptal, olmazsa tenkis) açılması, hak kaybını önlemek adına en güvenli stratejidir. Ayrıca, 2025 ve 2026 yıllarında yapılan mevzuat değişiklikleri (özellikle önalım hakkı ve taşınmaz satış usulleri) doğrudan muvazaa teorisini değiştirmese de, taşınmaz mülkiyetinin devri süreçlerindeki şeffaflığı artırarak dolaylı bir denetim mekanizması oluşturmaktadır.
Ankara Tapu İptal Davası Avukat Desteği
Bu yazıda yer alan bilgiler genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Her aile hukuku uyuşmazlığının kendine özgü şartları bulunduğundan somut olayın ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Tapu İptal Davası Makalemize buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz
Tasarrufun İptali Davası Makalemize buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.
Mirastan Mal Kaçırma Makalemize buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz.
Mirasın Gerçek Reddi dava dilekçesi örneğine buraya tıklayarak ulaşabilirsiniz
